Tuyển nữ Việt Nam gặp Trung Quốc ở tứ kết Asiad: 14 trận 0 chiến thắng và bài toán nằm ở tầng dưới

Dãy số trong lịch sử đối đầu giữa tuyển nữ Việt Nam và tuyển nữ Trung Quốc không có khoảng trống nào để thở: mười bốn lần chạm trán, mười bốn lần thất bại. Trận giao hữu gần nhất khép lại ở tỷ số 0-3. Dãy số ấy vượt ra ngoài khuôn khổ của một chu kỳ phong độ tệ. Mười bốn trận trải dài qua nhiều thế hệ cầu thủ, nhiều ban huấn luyện và nhiều giải đấu khác nhau, và chúng cùng chỉ về một hướng: một khoảng cách cấu trúc đã ăn vào tầng nền.

Trước khi bất kỳ ai kịp bàn về sơ đồ, về nhân sự hay về phương án tiếp cận, trận tứ kết Asiad giữa hai đội đã có sẵn một khung kết quả. VTV6 phát trực tiếp, Dân trí tường thuật trực tuyến. Người hâm mộ Việt Nam có chỗ để xem. Điều còn lại là họ sẽ thấy gì trên màn hình, và liệu những gì họ thấy có thay đổi được cách người ta nói về bóng đá nữ Việt Nam hay không.

Vòng bảng: một suất đi tiếp không mua được niềm tin

Hành trình vòng bảng của tuyển nữ Việt Nam để lại một bảng kết quả khó đọc. Thua Trung Hoa Đài Bắc. Thua Nhật Bản. Hòa Thái Lan. Ba lượt trận, không một chiến thắng. Suất vào tứ kết đến từ vị trí đội thứ ba tốt nhất, trong tổng số ba suất dành cho các đội xếp thứ ba của các bảng, chỉ hai đội đi tiếp.

Truyền thông trong nước, vốn thường nhân nhượng với các đội tuyển nữ, đã gọi suất đi tiếp này bằng chữ "may mắn". Đó là một lựa chọn biên tập đáng chú ý, bởi nó dựng sẵn một cái trần cho kỳ vọng trước khi bóng lăn. Khi một đội bóng được mô tả là đi tiếp nhờ may mắn, mọi kết quả tiếp theo đều có sẵn một cách đọc.

Đối thủ ở tứ kết là Trung Quốc, đội được chính nguồn tin trong nước mô tả là đối thủ hàng đầu của châu Á và thế giới. Cách nói ấy không phải phép xã giao. Nó mô tả đúng vị trí thực tế của hai nền bóng đá nữ trên bản đồ châu lục, và nó khớp với dãy số mười bốn trận thua.

Kế hoạch phòng ngự và giới hạn của nó

Phương án được phía tuyển nữ Việt Nam nêu ra trước trận nằm gọn trong một câu: giữ tập trung tối đa và chờ cơ hội phản công. Trong bóng đá đỉnh cao, đây là đơn thuốc quen thuộc cho mọi đội cửa dưới gặp đối thủ vượt trội về kiểm soát bóng. Nó hợp lý về mặt thực tế, nhưng nó cũng là một mặc định chiến lược, chứ chưa phải một phương án được cá nhân hóa cho trận đấu cụ thể.

Kế hoạch này trả lời câu hỏi làm sao để không thủng lưới sớm. Nó không trả lời câu hỏi làm sao để ghi bàn một khi đã giành được bóng. Không có mô tả nào về cấu trúc lên bóng, về phương án triển khai khi có bóng, về việc ai là người thoát pressing. Toàn bộ kế hoạch xoay quanh việc chịu đựng.

Công tác chuẩn bị, theo những gì được công bố, lại cho thấy một hướng tiếp cận chi tiết. Ban huấn luyện cung cấp video về lối chơi của Trung Quốc, và cả video về từng cá nhân cầu thủ đối phương. Trọng tâm được nhấn mạnh là hạn chế tối đa các sai sót cá nhân.

Đây là dữ liệu hành vi đáng để đọc kỹ. Một đội bóng chuẩn bị theo hướng giảm thiểu sai sót cá nhân là một đội bóng tự ý thức được rằng mình dễ mắc lỗi dưới áp lực. Phương án ấy chỉ hoạt động nếu đội phòng ngự gần như toàn bộ trận đấu. Và nó không tạo ra bàn thắng, nó chỉ trì hoãn bàn thua.

Tôi từng phát âm sai tên Perišić, nhưng tôi không bao giờ sai về những gì mình đã chứng kiến. Qua nhiều năm theo dõi bóng đá châu Á, kiểu kế hoạch này thường chỉ có hai kết cục. Một là đội cửa dưới trụ được đến phút cuối rồi thua bằng một khoảnh khắc lóe sáng của đối phương. Hai là sụp đổ ngay khi bàn đầu tiên vào lưới. Không có kịch bản thứ ba nếu thiếu một phương án tấn công thực sự, và nguồn tin không cho thấy dấu hiệu nào của phương án đó.

Một chi tiết nữa đáng lưu ý: trong bóng đá nữ châu Á, các đội ở tầng dưới thường chuyển hóa cơ hội từ tình huống cố định tốt hơn so với bóng sống. Nếu tuyển nữ Việt Nam muốn có bàn thắng, con đường thực tế nhất nhiều khả năng nằm ở phạt góc và đá phạt, chứ không nằm ở phản công. Nguồn tin không đề cập đến khả năng này, và sự vắng mặt ấy tự nó là một thông tin.

Bài toán nằm ở tầng khác

Có một cách đọc trận tứ kết này mà tôi cho là sai hướng: biến nó thành thước đo cho sự tiến bộ hay tụt lùi của bóng đá nữ Việt Nam.

Mười bốn trận thua trước Trung Quốc không nói lên nhiều về vài năm gần đây, bởi khoảng cách này được xây bằng đầu tư, bằng tính chuyên nghiệp của giải vô địch quốc gia, bằng quy mô nguồn cầu thủ — những thứ cần cả thập kỷ để thay đổi. Một kết quả, dù thắng hay thua đậm, cũng không dịch chuyển được vị trí ấy.

Bài toán thật sự của tuyển nữ Việt Nam nằm ở một tầng gần hơn: vị trí so với Thái Lan và Trung Hoa Đài Bắc. Đây là những đối thủ cùng tầng, những trận đấu có thể thắng hoặc thua bằng năng lực nội tại. Và chính ở vòng bảng lần này, Việt Nam thua Trung Hoa Đài Bắc và chỉ hòa Thái Lan. Dữ liệu ấy đáng lo hơn nhiều so với việc thua Trung Quốc ở tứ kết.

Cùng lúc, lối đọc may mắn đã được cài sẵn từ trước. Khi một đội được truyền thông mô tả là đi tiếp nhờ may mắn, một thất bại nặng sẽ được đọc như sự xác nhận, chứ không như một biến cố. Và khi thất bại được đọc như sự xác nhận, cuộc thảo luận sau trận có xu hướng xoay quanh trách nhiệm của ban huấn luyện và năng lực của vài cá nhân, thay vì xoay quanh đầu tư cho bóng đá nữ.

Phát ngôn của đội bóng trước trận cũng đi theo hướng đó. Tiền vệ Thái Thị Thảo nói về việc tôn trọng đối thủ, về việc nỗ lực hơn một trăm phần trăm, về việc hiểu rõ điểm mạnh và điểm yếu của cả hai bên nhờ video do ban huấn luyện cung cấp. Đây là ngôn ngữ của một đội bóng chuẩn bị tinh thần cho một trận đấu khó. Việc một tiền vệ giàu kinh nghiệm đứng ra làm tiếng nói duy nhất trước trận cũng gợi khả năng đây là cách che chắn cho các cầu thủ trẻ khỏi áp lực.

Ở hạng dưới, người ta không cần ánh hào quang; họ cần một mái che khi trận mưa ập đến. Bóng đá nữ Việt Nam đang ở đúng vị trí đó, và câu hỏi tôi muốn đặt ra là trong cơn mưa mang tên Trung Quốc, mái che ấy là một chiến lược thật, hay chỉ là một lời trấn an được nói ra cho đúng lúc.

Điều cần theo dõi sau trận

Giá trị của trận đấu này nằm ở cách đội bóng phản ứng, và ở cách câu chuyện được kể sau đó.

Nếu tuyển nữ Việt Nam thua đậm, dự đoán hợp lý là cuộc thảo luận sẽ nhắm vào vòng bảng, vào cách dùng người, vào công tác chuẩn bị. Nếu đội thua bằng một tỷ số hẹp với thế trận có tổ chức, câu chuyện nhiều khả năng được đóng khung thành tiến bộ. Theo logic của ngành thể thao, một thất bại hẹp nhưng có nội dung truyền tải giá trị cho bóng đá nữ Việt Nam tốt hơn cả một trận hòa nhạt.

Đây cũng là lý do tôi luôn nhìn vào khía cạnh truyền thông khi đánh giá một trận đấu đội tuyển. VTV6 phát trực tiếp, Dân trí tường thuật, nghĩa là trận đấu được đối xử như một sự kiện mang tính quốc gia. Điều đó có ý nghĩa với các cuộc đàm phán bản quyền và phân bổ tài trợ cho bóng đá nữ trong tương lai — những thứ chậm, nhưng tích lũy.

Một câu hỏi khác cần được theo dõi: danh tính và trạng thái của ban huấn luyện. Đội tuyển nữ Việt Nam trước đây từng gắn với những gương mặt khác, và nếu có sự thay đổi nhân sự gần đây, thời gian gắn kết chiến thuật sẽ là một biến số ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng thực thi kế hoạch phòng ngự. Đây là điểm cần xác minh từ nguồn chính thức, bởi nó thay đổi cách đọc toàn bộ trận đấu.

Bóng đá không kết thúc ở phút 90, nó kéo dài đến tận dòng cuối của bản sao kê. Một trận tứ kết thua Trung Quốc sẽ khép lại trong một đêm. Nhưng câu hỏi về việc bao nhiêu nguồn lực được đưa xuống tầng cơ sở, bao nhiêu huấn luyện viên được đào tạo bài bản, bao nhiêu cầu thủ nữ được sống bằng nghề, thì không kết thúc trong một đêm.

Cổ động viên là người trả tiền, nhưng thường là người cuối cùng được xem sổ sách. Đêm nay, người hâm mộ Việt Nam biết chính xác xem trận đấu ở đâu. Điều họ ít được hỏi hơn là trong tầng dưới của bóng đá nữ Việt Nam, tiền đang ở đâu, và ai đang giữ trách nhiệm cho việc trả lời câu hỏi đó.