Bốn tấm huy chương đồng và một suất chung kết: Nhịp đập wushu Việt Nam ở Asiad 20

Ngày 23 tháng 9, tại nhà thi đấu wushu của Asiad 20, tôi ngồi ở hàng ghế thứ ba sau khu kỹ thuật. Cuốn sổ kẻ ô li màu xanh đã theo tôi suốt hơn ba mươi năm nằm trên đùi, cây bút hai màu cài sẵn ở gáy. Phía dưới, sàn đấu được trải thảm đỏ, và mùi nhựa mới của thảm hòa cùng mùi mồ hôi của những võ sĩ vừa thi đấu xong.

Trước mắt tôi, Đinh Văn Tâm bước vào sàn đấu hạng 56kg nam. Cậu ấy mặc áo đỏ, quần đen, chân trần, và đi bằng những bước ngắn mà tôi đã nhìn thấy ở hàng trăm võ sĩ trước đó: bước vào sàn, cúi đầu chào khán đài, cúi đầu chào huấn luyện viên, rồi đứng thẳng chờ lệnh. Không có gì hào nhoáng. Wushu không hào nhoáng. Nó chỉ có kỷ luật.

Không có tiếng reo ồn ào như một trận bóng đá. Wushu có âm thanh riêng của nó. Tiếng chân tiếp đất trên thảm. Tiếng thở gấp khi hai võ sĩ nhập nội. Tiếng vải áo sanda cọ vào nhau. Tiếng trọng tài hô lệnh bằng một thứ ngôn ngữ mà tôi đã nghe hàng nghìn lần và vẫn phải ghi lại từng chữ.

Tâm đấu với Fereddy Sinaga của Indonesia. Hiệp một, cậu ấy tung cú đá tống trước trong khi đối thủ còn đang đong đưa trọng tâm. Cú đá không đẹp. Nhưng nó đến đúng lúc. Trọng tài giơ tay. Điểm. Hiệp hai, Tâm giữ khoảng cách, không để lộ sườn, và khi tiếng còi kết thúc vang lên, cậu ấy đi ra sàn, cúi đầu chào lần nữa, rồi ngồi xuống ghế như thể vừa làm xong một việc thường ngày.

Trên bảng điện tử hiện lên dòng chữ mà tôi đã đọc đi đọc lại trong sổ mình: Đinh Văn Tâm vào chung kết, bảo đảm ít nhất huy chương bạc. Trận chung kết diễn ra ngày 24 tháng 9.

Phía sau tôi, một nhóm cổ động viên Việt Nam nói với nhau: "Mưa huy chương rồi". Tôi nghe thấy. Tôi không nói gì. Tôi cúi xuống ghi thêm một dòng: "Bốn đồng. Một bạc. Còn một trận nữa."

Tôi viết chậm. Tôi luôn viết chậm. Nhưng chậm không có nghĩa là không nhìn thấy. Chậm chỉ có nghĩa là tôi muốn nhìn kỹ hơn người khác một chút trước khi đặt bút xuống. Một trận đấu có thể kết thúc trong ba hiệp. Một tấm huy chương có thể được quyết định trong một cú đá. Nhưng để hiểu một tấm huy chương, tôi cần nhiều hơn ba hiệp và một cú đá.

---

Để người đọc hiểu vì sao tôi dừng lại lâu ở chữ "đồng", cần nói một điều mà các bản tin nhanh thường bỏ qua: wushu ở Asian Games không phải một môn. Nó là hai môn dưới cùng một cái tên.

Thứ nhất là sanda — còn gọi là sanshou. Đây là nội dung đối kháng toàn diện: đấm, đá, vật, quật, gạt chân. Không có đánh ngã rồi tiếp tục trên sàn như MMA. Vật là một phần của luật, và điểm vật sạch được tính rất nặng. Một võ sĩ sanda giỏi phải biết đấm, biết đá, và quan trọng nhất — biết quật ngã đối thủ khi hai người đã nhập nội. Nhập nội là khoảnh khắc quyết định. Ở đó, kỹ thuật vật, thăng bằng và sức mạnh phần thân dưới quyết định ai ngã trước.

Thứ hai là taolu — nội dung biểu diễn. Đây là các bài quyền, bài kiếm, bài thương được chấm theo hai trục: độ khó và chất lượng thực hiện. Không có đối thủ. Không có thắng thua trực tiếp. Chỉ có hội đồng giám khảo và bảng điểm. Một bài thi taolu có thể được cộng điểm vì độ khó của cú nhảy, nhưng cũng có thể bị trừ điểm vì một bước chân không vững. Đây là nội dung mà tuổi tác là kẻ thù lớn nhất, bởi vì đầu gối và cổ chân phải chịu lực tiếp đất liên tục qua hàng nghìn lần tập luyện.

Hai nội dung này có hai nền tảng logic hoàn toàn khác nhau. Một bên là va chạm. Một bên là thẩm mỹ và độ chính xác. Đem chúng vào cùng một tiêu đề "mưa huy chương" là cách đóng gói của truyền thông — và tôi không phản đối điều đó. Nhưng tôi muốn người đọc hiểu rằng bên trong cùng một cái tên wushu là hai câu chuyện khác nhau, với hai cách đánh giá khác nhau, và hai cách đọc huy chương khác nhau.

Ngày 23 tháng 9, Việt Nam có bốn võ sĩ vào bán kết sanda và một võ sĩ taolu. Kết thúc ngày thi đấu, đội có bốn huy chương đồng và một suất chung kết bảo đảm ít nhất bạc. Nhưng để hiểu bốn tấm đồng đó, cần hiểu luật phân phối huy chương của đại hội. Và để hiểu một suất chung kết, cần hiểu cấu trúc quyền lực của sanda châu lục.

---

Hãy bắt đầu từ con số mà ít ai để ý.

Tại Asian Games, theo thể thức thi đấu, cả hai võ sĩ thua ở bán kết đều được nhận huy chương đồng. Đây là luật phân phối huy chương của đại hội, không phải của riêng wushu. Nghĩa là mỗi bán kết có hai cái tên bước lên bục, dù cả hai đều thua. Đây là quy ước có từ rất lâu trong các môn đối kháng ở đấu trường Olympic và Á vận hội — một cách để tôn vinh chiều sâu của bảng đấu thay vì chỉ tôn vinh người chiến thắng.

Hiểu luật này rồi, ta mới thấy con số "bốn đồng" của Việt Nam có cấu trúc rõ ràng. Bốn võ sĩ vào bán kết sanda. Ba người thua. Một người chưa thua — Đinh Văn Tâm vào chung kết.

Nhìn vào bảng thành tích của ngày: Đinh Văn Tâm (56kg nam) thắng Fereddy Sinaga của Indonesia, vào chung kết. Nguyễn Thị Thu Thủy (60kg nữ) thua Trương Tiểu Vũ của Trung Quốc. Hứa Văn Đoàn (60kg nam) thua Đường Tư Thác của Trung Quốc. Nguyễn Khắc Kiên (65kg nam) thua Shoja Panahigelehkolaei của Iran.

Ba thất bại đó vẽ lên một chuỗi liên kết kỹ thuật rất rõ. Hai người thua Trung Quốc. Một người thua Iran.

Trung Quốc là bức tường của sanda. Đây không phải nhận xét của tôi. Đây là dữ liệu lặp lại qua nhiều kỳ Á vận hội. Từ cấp châu lục tới thế giới, Trung Quốc luôn có chiều sâu lực lượng ở gần như mọi hạng cân. Bất kỳ võ sĩ nào không phải người Trung Quốc khi vào bán kết đều phải tính đến khả năng đối đầu với một tay sanda Trung Quốc. Và khi đối đầu, tỷ lệ thắng thường nghiêng về phía áo đỏ.

Tôi đã xem nhiều trận sanda Trung Quốc. Cái hay của họ không nằm ở một kỹ thuật đặc biệt nào. Nó nằm ở sự cân bằng. Một tay sanda Trung Quốc điển hình không có điểm yếu rõ ràng. Họ đấm đủ tốt, đá đủ tốt, vật đủ tốt, và họ không bao giờ để lộ sườn trong mười giây liên tục. Để thắng một tay sanda Trung Quốc, bạn cần một khoảnh khắc — một khoảnh khắc mà họ mất thăng bằng hoặc lộ sơ hở. Và những khoảnh khắc đó rất hiếm khi đến.

Iran thì khác. Iran không phải cường quốc taolu. Nhưng Iran là một trong những cường quốc vật của thế giới. Văn hóa vật của Iran có nền tảng từ các môn vật cổ truyền, và trong sanda — nơi vật được tính điểm nặng — nền tảng đó chuyển hóa thành lợi thế trực tiếp. Nguyễn Khắc Kiên thua ở 65kg, và đó là hạng cân mà các tay vật có nền tảng tốt thường chi phối. Một tay sanda Iran khi nhập nội sẽ tìm cách quật bạn xuống đất trước khi bạn kịp tung cú đá thứ hai.

Điều đáng nói là: Việt Nam có ba võ sĩ lọt vào bán kết sanda, tạo thành một nhóm bán kết đông đảo — nhưng số người vào chung kết chỉ là một. Đây là chân dung của một chương trình khu vực mạnh nhưng chưa đạt tới đỉnh châu lục. Không phải vì họ yếu. Mà vì phía trên họ vẫn còn hai tầng: Trung Quốc và Iran.

So sánh với Đông Nam Á: Đinh Văn Tâm thắng Fereddy Sinaga. Điều này cho thấy hạng 56kg của Việt Nam đang ở phong độ cao hơn mặt bằng khu vực. Trong khu vực, Việt Nam đã vượt qua Indonesia — một đối thủ truyền thống. Nhưng khi bước ra sân chung kết, đối thủ khả năng cao sẽ là một tay sanda Trung Quốc hoặc Iran, và cơ hội đổi màu huy chương khi đó phụ thuộc vào một trận đấu duy nhất.

Tôi đã theo dõi nhiều trận chung kết wushu. Tôi biết khoảng cách giữa bán kết và chung kết không phải là một trận. Nó là một tầng đẳng cấp. Một võ sĩ có thể vào bán kết bằng nỗ lực. Nhưng để vào chung kết, bạn cần cả nỗ lực lẫn một chút may mắn về nhánh đấu — và để thắng chung kết, bạn cần đẳng cấp. Đinh Văn Tâm đã có hai trong ba. Cái thứ ba là thứ không ai có thể dự đoán trước.

Về taolu, Dương Thúy Vi giành huy chương đồng ở nội dung kiếm và thương. Đây là kết quả đáng chú ý vì taolu là địa hạt mà Trung Quốc thống trị gần như tuyệt đối. Một huy chương đồng taolu của một võ sĩ Việt Nam có giá trị biểu tượng khác với huy chương đồng sanda. Nó không được đo bằng thắng thua, mà bằng khoảng cách điểm số về độ khó và chất lượng thực hiện.

Ở nội dung kiếm và thương, một bài thi có thể bao gồm hàng chục động tác với độ khó khác nhau: nhảy xoay, đá tống, tiếp đất một chân, xoay người giữa không trung. Mỗi động tác có một hệ số khó. Giám khảo chấm hai phần: phần độ khó và phần chất lượng thực hiện. Cộng lại thành điểm cuối cùng. Trong một nội dung mà Trung Quốc có hàng chục võ sĩ đạt điểm tuyệt đối, một tấm huy chương đồng cho một võ sĩ ở tuổi được giới chuyên môn gọi là "lão tướng" là điều không thể xem nhẹ.

Tôi nghĩ về đôi đầu gối của Thúy Vi. Tôi nghĩ về số lần cô ấy tiếp đất sau một cú nhảy xoay. Tôi nghĩ về số lần cô ấy phải giữ thăng bằng trên một chân trong lúc thân người còn đang xoay. Với taolu, tuổi tác không làm bạn mất sức đấm. Nó làm bạn mất độ cao của cú nhảy. Và khi độ cao giảm, độ khó giảm theo. Một lão tướng taolu tồn tại được ở đấu trường châu lục nghĩa là họ đã học được cách bù đắp — bằng chất lượng thực hiện, bằng độ chính xác, bằng kinh nghiệm.

Nhưng tôi viết chậm — và tôi cũng phải trung thực. Bảng điểm chi tiết của Thúy Vi không nằm trong dữ liệu tôi có. Tôi không biết cô ấy thua người đứng trên bao nhiêu điểm. Tôi không biết độ khó bài thi của cô ấy đạt hệ số bao nhiêu. Tôi chỉ biết một điều: cô ấy đứng trên bục. Và với taolu, đứng trên bục ở đấu trường Trung Quốc thống trị là một thành tựu có sức nặng riêng.

---

Có một khía cạnh ít khi xuất hiện trên mặt báo: cái giá thể chất của sàn đấu.

Sanda là môn đối kháng cho phép vật. Điều đó có nghĩa là cái giá về thể chất không chỉ là những cú đấm vào đầu. Nó là những lần ngã. Ngã trên thảm. Ngã khi bị quật. Ngã khi tự mất thăng bằng. Mỗi lần ngã là một lần toàn bộ trọng lượng cơ thể dồn xuống một điểm tiếp xúc — vai, hông, lưng.

Tôi đã xem nhiều võ sĩ rời sàn với một bên vai thấp hơn bên kia. Tôi đã xem nhiều võ sĩ đi thẳng vào phòng y tế sau khi tiếng còi kết thúc. Không có ai trong số họ nói về điều đó trong cuộc phỏng vấn. Họ chỉ nói về trận đấu. Về đối thủ. Về lần sau.

Với taolu, cái giá nằm ở đầu gối và cổ chân. Một bài thi kiếm và thương có thể bao gồm hàng chục lần tiếp đất. Hàng chục lần cơ thể phải hấp thụ lực rơi từ độ cao. Theo năm tháng, sụn khớp mòn. Dây chằng giãn. Và cú nhảy không còn cao như xưa. Đó là lý do vì sao một võ sĩ taolu ở tuổi lão tướng vẫn giữ được huy chương là một câu chuyện về nghị lực, không chỉ về kỹ thuật.

Điều này không xuất hiện trong bảng điểm.

---

Wushu Việt Nam không phải một chương trình mới. Nó đã có mặt ở các kỳ SEA Games, Asian Games và World Championships trong nhiều năm. Nhưng nó chưa bao giờ là môn mũi nhọn được đầu tư như bóng đá, điền kinh hay bơi lội. Ngân sách dành cho wushu chủ yếu đến từ nhà nước và các liên đoàn thể thao quốc gia.

Trong một hệ thống được nhà nước tài trợ, thành tích thi đấu gắn trực tiếp với ngân sách. Một tấm huy chương Á vận hội có thể đồng nghĩa với việc liên đoàn được duy trì mức đầu tư. Một kỳ đại hội trắng tay có thể đồng nghĩa với việc cắt giảm. Điều này tạo ra một vòng lặp: thành tích càng cao, đầu tư càng lớn, và ngược lại.

Với bốn tấm huy chương đồng và một suất chung kết bảo đảm ít nhất bạc, đây là một kỳ đại hội tốt cho wushu Việt Nam. Nhưng tôi tự hỏi: điều gì xảy ra sau đó? Các võ sĩ đoạt huy chương sẽ nhận thưởng. Các võ sĩ không đoạt huy chương sẽ làm gì? Trong một hệ thống mà suất đội tuyển quốc gia là nguồn thu nhập chính, việc không có huy chương có thể làm gián đoạn sự nghiệp của một võ sĩ. Đây là khía cạnh ít khi xuất hiện trên mặt báo — nhưng nó là sự thật mà tôi đã chứng kiến nhiều lần.

---

Đây là chỗ tôi muốn nói thẳng.

Cách đóng gói "mưa huy chương" nghe rất hay. Nó làm người hâm mộ vui. Nó làm các nhà tài trợ gật đầu. Nó làm cho một ngày thi đấu trở thành một sự kiện truyền thông lớn. Nhưng nếu tôi nhìn vào cấu trúc, tôi thấy một điều khác: ba trong bốn tấm huy chương đồng của ngày 23 tháng 9 là huy chương được luật bảo đảm, không phải huy chương giành được từ một chiến thắng cụ thể.

Điều này không có nghĩa là các võ sĩ không xứng đáng. Họ đã thắng đủ trận để vào bán kết. Họ đã làm việc đủ để đứng trong nhóm bốn người cuối cùng. Nhưng sự thật kỹ thuật vẫn là: một bán kết thua vẫn lên bục. Nếu bạn không phân biệt được huy chương đến từ thắng lợi và huy chương đến từ luật, bạn sẽ đọc sai đẳng cấp của cả một chương trình.

Tôi theo dõi wushu Việt Nam nhiều năm. Tôi nhớ những kỳ đại hội mà đoàn chỉ có một hai tấm huy chương. Bốn tấm trong một ngày là bước tiến thực sự về chiều sâu. Nhưng nếu ai đó nói với tôi rằng "wushu Việt Nam đang ở đỉnh châu lục", tôi sẽ lắc đầu. Bởi vì đỉnh châu lục chỉ có một màu — và nó không phải màu đồng.

Cái nhìn phản trực giác thứ hai: Dương Thúy Vi là nhân vật quan trọng nhất trong ngày hôm đó, không phải Đinh Văn Tâm.

Nghe có vẻ ngược. Tâm vào chung kết, bảo đảm ít nhất bạc. Cậu ấy là điểm sáng trên mọi mặt báo, là cái tên được nhắc đến đầu tiên trong mọi bản tin. Nhưng taolu là nơi Trung Quốc gần như không thể bị đánh bại. Một huy chương đồng taolu của một võ sĩ Việt Nam ở tuổi lão tướng nói lên điều mà huy chương sanda không nói được: sự bền bỉ của một nền tảng kỹ thuật được truyền qua nhiều thế hệ, và khả năng giữ được độ khó khi cơ thể đã bắt đầu xuống dốc. Tâm có thể mất chung kết. Thúy Vi đã ở trên bục — với một nội dung đòi hỏi kỹ thuật cơ thể ở mức cao nhất và tuổi tác là kẻ thù số một.

Cái nhìn phản trực giác thứ ba, và đây là điều tôi muốn nói nhỏ hơn nhưng quan trọng hơn: chưa có ai trong bốn võ sĩ sanda của Việt Nam được ghi nhận là đã đánh bại một võ sĩ Trung Quốc hay Iran ở một kỳ đại hội. Tôi không nói điều này để hạ thấp. Tôi nói để đặt đúng tầm. Khi nào một võ sĩ Việt Nam hạ được một tay sanda Trung Quốc trên sàn bán kết hoặc chung kết, lúc đó tôi mới viết về một cột mốc thực sự. Còn bây giờ, tôi viết về một ngày thành tích tốt. Và thành tích tốt cũng đáng được ghi lại — miễn là ta gọi đúng tên nó.

Có một điều nữa tôi muốn nói về sự thấu cảm. Tôi không viết bài này để hạ thấp bất kỳ ai. Tôi viết bài này vì tôi tin rằng sự thật kỹ thuật không làm giảm giá trị của một tấm huy chương. Ngược lại, nó làm tấm huy chương trở nên rõ ràng hơn. Một tấm đồng đến từ luật bán kết vẫn là một tấm đồng bạn phải vào đến bán kết mới có. Không phải ai cũng vào được bán kết Á vận hội. Đó là sự thật thứ nhất.

---

Trận chung kết của Đinh Văn Tâm diễn ra ngày 24 tháng 9. Tôi sẽ ngồi ở đó. Tôi sẽ ghi vào sổ mình từng cú đá, từng lần nhập nội, từng lần trọng tài giơ tay. Tôi sẽ không viết ngay. Tôi sẽ đợi đến khi tiếng còi kết thúc, khi khán đài đã vãn người, khi võ sĩ đã rời sàn — và khi tôi nghe được tiếng thở của chính mình trong căn phòng họp báo im lặng.

Nếu Tâm thắng, câu chuyện "mưa huy chương" sẽ được kể tiếp với màu vàng ở đầu. Nếu Tâm thua, câu chuyện sẽ được kể lại thành "bạc vượt kỳ vọng". Cả hai cách kể đều đúng theo cách của nó. Nhưng cả hai đều bỏ qua một sự thật đơn giản: đằng sau mỗi tấm huy chương, có một người đã ngồi trong phòng thay đồ rất lâu sau khi tiếng còi kết thúc.

Người ta nhớ bàn thắng, tôi nhớ tiếng thở dài sau khung thành.

Mùa giải nào cũng có nhịp đập riêng, chỉ cần chịu khó lắng nghe.

Tôi viết chậm vì muốn nhớ thật lâu, như người giữ nhịp cho cả sân cỏ.