Hiệu suất và tỷ lệ thành công: vùng xám của số liệu bóng chuyền nữ Việt Nam

Trận đấu kết thúc set ba, tôi vẫn giữ tờ giấy in từ phần mềm thống kê của ban kỹ thuật. Một tay đập chủ lực của đội nữ kết thúc set với tỷ lệ đập thành công 44%, mức khiến khán đài đứng dậy vỗ tay. Dòng dưới cùng của cùng tờ giấy ghi hiệu suất đập âm. Vẫn cầu thủ đó, vẫn trận đấu đó, hai chỉ số kể hai câu chuyện trái ngược. Không ai ở hàng ghế khán giả nhìn thấy dòng thứ hai, và điều đó không phải lỗi của họ. Tôi theo dõi bóng chuyền nữ từ năm mười sáu tuổi, từ những trận không được truyền hình. Sân đấu vắng lặng là nơi lịch sử được viết. Sau nhiều năm, tôi nhận ra một điều khó chịu: phần lớn cuộc tranh luận về bóng chuyền nữ Việt Nam diễn ra trên những chỉ số không ai kiểm chứng. Tỷ lệ đập thành công được trích dẫn như một bản án. Số lần chắn được nhắc như một tấm huy chương. Hiệu suất, chỉ số nói thật hơn cả, gần như không xuất hiện trong các bài bình luận. Điều đáng nói là bóng chuyền vốn là môn thể thao có hệ thống thống kê kỹ thuật chi tiết bậc nhất. Phần mềm Data Volley được dùng ở hầu hết các giải quốc gia trên thế giới, ghi lại từng đường bóng với mã lỗi cụ thể: đập ra ngoài, đập vào chắn, chạm bóng lỗi, lỗi vị trí. Từ dữ liệu thô đó, ban huấn luyện tính được hiệu suất đập theo từng vùng, theo từng chuyền hai, theo từng giai đoạn điểm số. Giải vô địch quốc gia Việt Nam cũng dùng phần mềm này. Nhưng dữ liệu gần như chỉ nằm lại trong phòng kỹ thuật. Kết quả là một khoảng trống công khai. Người hâm mộ không có box score đầy đủ. Không có tỷ lệ tiếp phát hoàn hảo được công bố theo trận. Không có số lần cứu bóng trên set. Một nhà báo muốn viết sâu về một libero phải ngồi đếm tay. Tôi đã làm việc đó: ba trận liên tiếp ở một giải trong nước, một cuốn sổ, đếm từng pha chạm bóng đầu tiên của tuyến sau. Đến trận thứ ba, tôi hiểu vì sao gần như không ai làm tiếp. Trước khi nói về bất kỳ cầu thủ nào, cần nói rõ hai chỉ số bị lẫn nhiều nhất. Tỷ lệ đập thành công bằng số điểm đập chia cho tổng số lần đập. Hiệu suất đập bằng số điểm trừ số lỗi trừ số lần bị chắn, rồi chia cho tổng số lần đập. Một tay đập có thể đạt tỷ lệ thành công 45% mà hiệu suất chỉ còn 15%, nếu số lỗi và số lần bị chắn tương ứng đủ lớn. Ngược lại, một tay đập với tỷ lệ thành công 38% có thể có hiệu suất 25%, nghĩa là mỗi lần bóng tới tay, đội gần như chắc chắn có điểm hoặc ít nhất không mất bóng. Sự khác biệt đó không phải chuyện học thuật. Trong bóng chuyền nữ, tỷ lệ bóng ngoài hệ thống cao hơn nam do tốc độ giao bóng và chất lượng tiếp phát, nên tay đập phải xử lý rất nhiều bóng khó. Một opposite nhận bóng từ pha đỡ lỗi sẽ đập trong điều kiện tồi nhất, thường là bóng hai người chắn trước mặt. Hiệu suất của cô ấy thấp, nhưng nếu cô ấy không đập, đội còn không có cơ hội. Đo cô ấy bằng tỷ lệ thành công rồi kết luận cô ấy yếu là một sai lầm phân tích kinh điển, và nó lặp lại ở mọi giải đấu. Cùng logic với những chỉ số còn lại. Tỷ lệ tiếp phát hoàn hảo không nói lên nhiều nếu không biết đội hình tiếp phát gồm ai và đối thủ giao bóng mạnh tới đâu. Số lần chắn trên set phụ thuộc vào việc đối thủ có dám đập vào vị trí đó hay không. Tỷ lệ ace trên lỗi giao bóng cho thấy mức rủi ro mà cầu thủ chấp nhận, chứ không phải chất lượng kỹ thuật thuần túy. Bóng chuyền là môn mà mọi chỉ số đều phụ thuộc tình huống, và người đọc xứng đáng được biết tình huống đó. Ở tuyển nữ Việt Nam, chúng ta đang có những cá nhân đủ sức chơi ở các giải nước ngoài. Trần Thị Thanh Thúy, một trong những cầu thủ Việt Nam đầu tiên thi đấu ở giải nhà nghề Nhật Bản. Nguyễn Thị Bích Tuyền, tay đập chủ lực với khối lượng bóng tấn công rất lớn. Lê Thanh Thúy và Hoàng Thị Kiều Trinh ở vị trí chắn giữa. Nguyễn Thị Kim Liên ở tuyến sau. Đoàn Thị Lâm Oanh ở vị trí chuyền hai. Cô gái năm ấy không biết mình đang viết tiếp lịch sử, và cũng không ai đo được điều đó bằng một ô số trên bảng điện tử. Thành tích tập thể cũng đi theo quỹ đạo tương tự. Hai lần liên tiếp vô địch AVC Challenge Cup, lần đầu tiên giành vé dự vòng chung kết giải vô địch thế giới, những trận đấu ở Manila và Bangkok được truyền hình trực tiếp. Nhưng sự chú ý đến rồi đi rất nhanh, còn hạ tầng dữ liệu thì ở lại. Một nền bóng chuyền nữ muốn tiến xa cần số liệu mở, bền vững hơn vài tuần lên sóng. Đây là chỗ tôi muốn đi ngược số đông. Phản xạ tự nhiên khi thiếu dữ liệu là đoán, và truyền thông thể thao làm điều đó mỗi ngày. Chiếc cúp không phân biệt giới tính, chỉ có ánh đèn sân khấu là phân biệt. Kết luận chuyên môn đúng nhất khi không có dữ liệu là không kết luận. Một bản phân tích thiếu số liệu trung thực vẫn có giá trị hơn một bản phân tích đầy số liệu nhưng bịa nguồn. Với bóng chuyền nữ, thói quen suy diễn còn tai hại hơn, vì mọi kết luận sai đều đổ lên một nhóm cầu thủ vốn đã ít tiếng nói. Mùa chuyển nhượng làm mọi thứ ồn hơn. Sân vận động trống rỗng dạy ta nghe rõ hơn nhịp đập của trái bóng. Giữa hàng trăm tin đồn về việc cầu thủ này sang Thái Lan, cầu thủ kia về đội bóng quê, thứ thực sự định hình giá trị của một tay đập là cấu trúc hợp đồng, thời hạn, điều khoản giải phóng và vai trò dự kiến trong đội hình. Người đại diện có lợi ích riêng, và tiếng nói của họ không nhất thiết phản ánh giá trị thi đấu. Nhà báo có trách nhiệm lọc tiếng ồn, không khuếch đại nó. Điều tôi muốn thấy trong vài năm tới không phải một bài báo hay hơn. Tôi muốn một chỉ số mở, công khai, cập nhật theo từng vòng đấu của giải nữ quốc gia: hiệu suất đập, tỷ lệ tiếp phát hoàn hảo, số lần chắn trên set, tỷ lệ cứu bóng. Liên đoàn và ban tổ chức giải có đủ dữ liệu thô để làm việc đó, và chi phí không lớn. Khi dữ liệu được mở, cuộc tranh luận về bóng chuyền nữ sẽ chuyển từ chỗ tranh nhau xem ai đập hay hơn sang chỗ hiểu vì sao một đội thắng. Có những pha bóng không được ghi trên bảng điểm, mà ghi trong ký ức. Nhưng phần ghi được trên bảng điểm xứng đáng được ghi cho đúng.